բնօգտագործումը և բնապահպանությունը ՀՀ-ում

1.     Ինչ առանձնահատկություններ ունեն ՀՀ բնական պայմանները, որքանով են դրանք նպաստում հանրապետության զարգացմանը:

ՀՀ-ի բնական պայմանները մեծամասամբ լեռնային են։ Հայաստանում աճում են այնպիսի բույսեր ինչպիսին են՝ գարին, ցորենը, ալոճ փոքրատերևը, աղահասկիկը, բանբակը, ալպիական ձնծաղիկը և այլն։ Հայաստանի հողային ֆաունայում գտնվում են այնպիսի ռեսուրսներ ինչպիսին են՝ քարը, տուֆը, բազալտը, գունավոր մետաղները, պղինձը, ոսկին և այլն։ Հայաստանի բնակլիմայական պաշարններում ապրում են այնպիսի կենդանիներ ինչպիսին են՝ Սիրիական գորշ արջը, Քզաքիսը, Լեռնային Մուֆլոն, Օձակեր արձիվ, Գյուրզա, Սիրիական սխտորագորտ, Եվրոպական բվիկ, Սովորական տրիտոն և այլն։ Հայաստանում կան մոտ 1800 տեսակի բույսեր, իսկ թրչյունների տեսակները ավելի շատ են քան Եվրոպայում։ Հայաստանի ֆաունան այդքան բազմատեսակ է լեռնային բնական կլիմայի շնորհիվ։ Հայաստանում կան բազմատեսակ էնդեմիկ կենդանիներ և բույսեր։ Դրա վառ օրինակն է Ալպիական ձնծաղիկը, որը գրանցված է կարմիր գրքում և բազմանում է մենակ անդրկովկասյան լեռնաշղթայում։

2.     Ի՞նչ հետևանքներ է թողում բնօգտագործումը ՀՀ-ում: Նշեք օրինակներ:

   ՀՀ-ում բնօգտագործումը թողնում է ինչպես լավ (տնտեսության մեջ) այդպես էլ վատ (էկոլոգիայի մեջ) հետևանքներ։ Դրա վառ ապացույցը պոչամբարներն են, որոնք մոտ 19 հատ են ՀՀ-ում։ Ճիշտ է հողային ռեսուրսների արտահանումը օգնում է զարգացնել երկրի տնտեսությունը, բայց թողնում է լիքը պոչամբարներ, այդ պատճառով պետք է հողային ռեսուրսների արտահանումը ՀՀ-ում և ամբողջ աշխարհում գոնե մի քիչ կրճատվի։ Տնտեսական արտադրությունները թողնում են տարբեր թափոններ(աղբ), որը առաջացնում է էկոլոգիական խնդիրներ։ Պատճառը այն է, որ աղբը երկար ուտիլիզացիա չեն անում, իսկ եթե անում են ապա այդ ուտիլիզացիան թողնում է իրենից հետո շատ տարբեր թունավոր նյութեր օդում։ Գյուղատնտեսությունը նույնիսկ թողնում է ցանկանալ իրեն լավագույնը։ Երբ մարդիկ հնձում են բերքը, ապա որոշները իրենց ագահության պատճառով սերմերի համար թողնում են ավելի քիչ բերք քան անհրաժեշտ է, որ ավելի շատ բերք վաճառել։

3.     Ինչ առանձնահատկություններ ունեն ՀՀ բնական ռեսուրսները, որքանով են դրանք նպաստում հանրապետության զարգացմանը:

ՀՀ-ի բնական ռեսուրսները շատ են օգնում տնտեսության զարգացմանը։ Դրա պատճառն է այն, որ Հայաստանի բնական հիմնականում տուֆը, բազալտը, գունավոր մետաղներ, մոլիբդեն, պղինձ և այլն։ Վերանշված ռեսուրսները օգնում են հանրապետության զարգացմանը, քանի որ նրանցից մենք կառուցում ենք տարբեր շենքեր, տներ, կահույք, պատրաստում ենք տարբեր իրեր և ուտելիքներ, և վաճառում ենք ուրիշ երկրներին մեր ռեսուրսները։ Այդ գործողությունները օգնում են մեզ զարգացնել հանրապետությունը, քանի որ՝ այլ երկրներին ռեսուսները վաճառելով ստանում ենք գումար, որը ներդնում ենք հանրապետության համար տարբեր գործառույթներում, կահույքը, շենքերը և տները, որոնք կառուցում ենք՝ տուֆից, բազալտից, ծառերից, պղինձից և մոլիբդենից օգնում են զարգացնել ամենօրյա կյանքը։ Բացի այս ամենից նշված չեմ կարող ավելի մանրամասն չանրադառնալ սննդառեսուրսներին։ Նրանցից մենք սարքում ենք սնունդ, որի շնորհիվ մարդկությունը պահպանվում է և բազմանում, և եթե սննդառեսուրսներ չլինեյին ապա մարդկություն չեր լինի։

ՀՀ-ի կարմիր գրքի բնակիչներ

Օձակեր արծիվ

եվրոպական օձակեր, ճուռակների ընտանիքի գիշատիչ թռչուն։ Հայաստանում բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։ Մարմնի երկարությունը 62-67 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 185-195 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 1,5-2 կգ։ Էգը խոշոր է արուից։ Սնվում է առավելապես թունավոր օձերով (գյուրզա, հայկական իժ և այլն)։ Օձին ճանկում է գլխից կամ գլխին մոտ հատվածից՝ խուսափելով օձի կծելուց, որը մահաբեր է նրա համար։ Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի սկզբին։ Բույնը փոքր հարթակ է՝ ճյուղերից և կանաչ բույսերից։ Բնադրում է ծառերին։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ մոտ 40 օր։ Ձագերը 70-80-րդ օրը տիրապետում են թռիչքին։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերի վերջ-հոկտեմբերի սկզբին։ Հաջողությամբ բազմանում է Խոսրովի անտառ արգելոցում։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Սիրիական սխտորագորտ

Տարածված է Սիրիայում, Փոքր Ասիայում, Հարավային Կովկասում։ Հայաստանում հանդիպում է Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Տարածված է Հայաստանի հարավարևելյան շրջաններում։ Բնակվում է կանգուն, հոսող, համեմատաբար խորը ջրավազաններում, նաև ափամերձ վայրերում։ Սեփական բուն չի ունենում և վարում է մթնշաղագիշերային և գիշերային կյանք: Սնվում է մանր անողնաշարավորներով։ Օգտակար է, ոչնչացնում է վնասատու միջատներին, մեծ օգուտ է տալիս այգիներին ու բանջարանոցներին։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում, Ղարաբաղի կենդանիների կարմիր գրքում։ Քանակապես կրճատվող տեսակ է։ Գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ –ի և Ադրբեջանի Կարմիր գրքերում։ 1985–1986 թթ –ին Ազատի ջրամբարում (Արարատի մարզ) բաց է թողնվել լաբորատոր պայմաններում աճեցված շուրջ 1500 առանձնյակ, որտեղ պոպուլյացիան գտնվում է բարվոք վիճակում։

Բնագիտական փորձեր փոքրերի համար

Տեսաֆիլմում ներկայացված են տարբեր բնագիտական փորձեր, որոնք կարելի է կատարել անգամ խոհանոցում։ Այս փորձերը նախատեսված են փոքրերի համար։

Բնապահպանումը և բնօգտագործումը ՀՀ-ում

1. Ինչ առանձնահատկություններ ունեն ՀՀ բնական պայմանները, որքանով են դրանք նպաստում հանրապետության զարգացմանը:
 ՀՀ բնակլիմայական պայմանները լեռնային են։ ՀՀ-ում հիմնականում աճում է՝ խաղող, ծիրան, ցորեն գարի և այլն, դրանք էլ իրենց հերթին օգնում են զարգանալ գյուղատնտեսությանը։ Եվ ոչ միայն բնակլիմայական պայմաններն են օգնում զարգանալ, արտահանումներն էլ են օգնում զարգանալ տնտեսությանը։ Այդ պատճառն է մեր ընդերքի գտնվող տարբեր մետաղային և քարայի ռեսուրսները։ Չեմ կարող բացառել նաև շինառեսուրսները, ինչպիսին են՝ տուֆը, բազալտը, կրաքարը և այլն։

2. Ի՞նչ հետևանքներ է թողում բնօգտագործումը ՀՀ-ում: Նշեք օրինակներ:
 Բնօգտագործումը ՀՀ-ում և ոչ միայն ՀՀ-ում թողում է՝ պոչամբարներ, հողի վատթարացում և օդի ախտոտումը։ Պոչամբարները դա ռեսուրսների արդյունահանության անպետք մնացորդների կուտակումն է մեկ տեղում, երբ պոչամբարները շատ են մեծանում՝ նրանց փակում են։ Հողի վատթարացումը առաջանում է՝ երբ պարարտանյութերի և այլ արհեստական միջոցներով մեծացրած բույսի հողը՝ թունավորվում է, դառնում է վտանգավոր նոր բույս տնկելու համար և ուղղակի դառնում է անպետք և մահացած։
 Հայաստանու բնության օգտագործման ամենա մեծ խնդիրներից է՝ Սևանալճի բնախնդիրը։ Սևանից բաց թողված ջուրը օգտագործվել է՝ Հրազդան գետի վրա կառուցած ՀԷԿ-երրի աշխատացնելու համար, այդ պատճառով Սևանի ջուրը արագ՝ պակասում է։ Եվ եթե այդպես շարունակվի՝ ապա մոտ ապագայում կարող է՝ Սևանի մեջի ձկնեղենը սատկի, ջուրը ուղղակի կվերջանա, և հողը ցանելու համար ավելի քիչ ջուր կմնա։

3. Ինչ առանձնահատկություններ ունեն ՀՀ բնական ռեսուրսները, որքանով են դրանք նպաստում հանրապետության զարգացմանը:
 ՀՀ-ն շատ հայտնի է շինական ռեսուրսներով, դրանք են՝ տուֆը որը կազմում է մեր ռեսուրսների մեծ մասը, բազալտը, կրաքարը և այլն։ Քանի որ Հայաստանը հրաբխային երկիր է՝ այստեղ կան շատ հրաբխային ռեսուրսներ։ Այդ ռեսուրսներից են՝ սառած լավան, օփսիդյանը ավելի հայտնի որպես (սատանայի եղունգ) և այլն։ Վերին նշված ռեսուրսները՝ օգնում են հանրապետության զարգացմանը, քանի որ նրանց շնորհիվ մարդիկ կառուցում են՝ տներ և այլ շինարարություններ։

Միջավայրի համագործակցությունը

1.     Ինչպիսի միջավայրում ենք ապրում մենք, փորձեք ինքներդ գնահատել ձեր շրաջակա միջավայրի որակը:

Իմ շրջակա միջավայրում գտնվում է լիքը՝ աղմկային և կենցաղային աղբ։ Կենցաղային աղբը մեծ քանակով գտնվում է Մասիվի «Բուսաբանական այգում», նա այնտեղ հավաքվում էր դարերով և նույնիսկ որոշ աղբերի վրա պահպանվել էր ժամկետը։ Այնտեղ շատ ահավոր հոտ էր, այնտեղ գտնվում էր մի մեծ պլաստիկ տարա, որը ես փորձում էի բարձրացնել։ Բայց չկարողացա՝ ձեռքերի զբաղվածության, և շատ վատ հոտի պատճառով։ Իսկ մայրիկս այդ աղբի մեջ ճարել էր՝ մի մեծ երկաթե աստիճան։ Այդպիսի կեղտոտ քաղաքում ենք մենք ապրում։

2.     Ինչպես է ազդում շրջակա միջավայրը ձեր առողջության վրա, եթե կան առանձնակի դրսևորումներ, ներկայացրեք կոնկրետ օրինակներով:

Իմ միջավայրը խանգարում է ինձ իր աղմուկով, իսկ հարազատները իրենց ուշ հասկացողությամբ։ Իմ միջավայրի 99% մարդիկ աղմկում են, և աղմկում են համարյա միառժամանակ։ Իսկ իմ որոշ զրուցակիցները, որոնցից մի մասը դա իմ որոշ հարազատներն են՝ առաջացնում են իմ մոտ դեպռեսիա՝ չհասկանալով առաջին անգամից։

Մաքուր շրջապատ

Այսօր ընկեր Էմանուելի գլխավորությամբ մենք գնացել էինք բուսաբանական այգի։ Մենք մասնակցում էինք մի մեծ էկոլոգիական միջոցառման, որի նպատակն էր մաքրել այգին աղբից։ Կենտրոնական մասում այգին շատ գեղեցիկ էր և մաքուր.

Բայց երբ միքիչ շեղվեցինք այգու կենտրոնից ականատես եղանք այն աղբին, որը տարիներով կուտակվում էր։ Մենք մեծ եռանդով անցանք աշխատանքի և մեծ քանակով աղբ հավաքեցինք։

 Հոգնած բայց մեծ ոգևորությամբ վերջացրեցինք մեր աշխատանքը։

Рыбалка у стен Московского Кремля

 Знаменитый французский естествоиспытатель профессор Жан Дорст говорил о Москве: «Достаточно побывать в больших лесах, опоясывающих Москву,  чтобы убедиться, как удачно сочетаются здесь урбанизм и лесная зона».

 Заместитель председателя МС народных депутатов В. Коновалов рассказывал։

 - Московские водоёмы были очень грязны, Москва-река была почти мертва. А до этого там водились судак, лещ, плотва, окунь, налим, щука и т.д. . Сейчас рыболовы часами простаивают в центре, уловы бывают приличными. Да не в уловах дело: рыба хороший показатель чистоты водоёма. А сколько для этого было сделано, сколько станций аэрации и станций перекачки. В 1974 году было решение прекратить выбросы отходов из канализации в водоёмы. Это большая победа, которую надо закрепить.

 Трудно напоить 8 000 000 человек, однако, это задача выполнимая. На каждого москвича приходится в сутки 700 литров очищенной питьевой воды.

 Растет город и его потребности. Поэтому строят новые запасники питьевой воды. Один из них вторая очередь ВГС. Очевидно, мы должны использовать, питьевую воду рационально. Поливать улицы или мыть автомобили питьевой водой неразумно. Поэтому в Москве создана первая очередь технического водопровода. На это направление повторное использование утилизированных природных ресурсов.

 Так водопроёмы полностью очистились. И теперь рыбаков можно увидеть на всех набережных. В центре Москвы поймали даже бестера (ребёнок белуги и стерляди) весом 3,5 килограмма.

Պայքար էկոլոգիայի համար

 40 տարի առաջ "Սվենսկա Ֆլեկտֆաբրիկեն" կազմակերպությունընկարահանեց մի ֆիլմ, որում ասվում է, որ երբ երկինքը դառնա պայծառ, իսկ ջուրը՝ մաքուր և զուլալ, ապա մենք կարող ենք սկսել հանգիստ ապրել։ Բազմաթիվ կինոընկերություններ (մասնավոր և պետական) իրականացնում են նախագծեր որտեղ քարոզում են, որ եթե յուրաքանչյուր մարդ անհատապես և բոլոր մարդիկ միասին կկարողանա մաքրել մեր տունը՝ Երկիր մոլորակը։

Борьба за экологию

 40 лет тому назад фирма «Свенска флэктфабрикен» сняла фильм, в котором говорится, что когда небо станет ясным, а вода чистой и прозрачной мы сможем жить спокойно. Многие кинокомпании (частные и государственные) ведут проекты, по пропагандам которых։ каждый человек отдельно, и все люди вместе смогут очистить наш дом – планету Земля.

 Автор видел много различных экологических открыток։ начиная с самых красивых и разноцветных, заканчивая самыми неухоженными выполненных почти кустарным способом. На одной из этих открыток, ребёнок спрашивает։ «Мама, как выглядел на земле клевер?»

 Тогда в Швеции рядом с городом Стокгольм в курортном городке Ваксхольм, были специальные водолазы, которые спускались на дно море, и вытаскивали хлам. Это были в основном ботинки и консервы и, глядя на это людям было стыдно, что они выбрасывают свой хлам в разные моря.

Стокгольмское небо (тема։ мусор)

 Раньше (1975 год) в Стокгольме было чем похвалиться; Они тогда нам непривычным способом выбрасывали мусор в полиэтиленовые мешки, потом их загружали в мусоровоз и он вёз мешки на свалку, и там разгружал их. А сейчас всё по-другому։

 Сейчас каждый швед выбрасывает в год 478 кг мусора (2015) – сообщает шведское предприятие, управляющее отходами.

 Рассказывая об опыте обращения с бытовыми отходами в этом скандинавском государстве, многие зачастую выделяют лишь самую яркую сторону – их сжигание с соответствующим производством электроэнергии и тепла. Между тем, это лишь один из способов полезного использования мусора в стране.

 В Швеции, как и во всем Европейском Союзе, установлена следующая «Мусорная иерархия»:

Թափոններ

Հայաստանում ամենահրատապ խնդիրներից մեկը թափոնների խնդիրն է: 2008 թվականին Հայաստանում արտադրվել է 11 455 400 տոննա թափոն: Հայաստանում կենցաղային աղբը ոչ մի կերպ չի վերամշակվում, նույնիսկ խոշոր քաղաքներում: Աղբատարի ամենամեծ աղբը Նուբարաշեն է, Երեւանում։

Երեւանում 2018 թ․կսկսվի նոր աղբանոց կառուցումը: Այս մասին տեղեկացնում է Երեւանի քաղաքապետարանի տեղեկատվության եւ հասարակայնության հետ կապերի վարչությունը:

Այս ձեռնարկությունը կհամապատասխանի միջազգային չափանիշներին: Երեւանի քաղաքապետարանի տեղեկատվության եւ հասարակայնության հետ կապերի վարչությունից հայտնում են, որ կլինեն կոյուղագծերի հավաքման համակարգ, գործող գեներատոր, վարչական շենք, ցանկապատ, մեխանիզմ:

Նուբարաշենի եւ Աջափնակի աղբավայրերը կփակվեն: Թափոնների աղբավայրը պետք է համապատասխանի 1999/31 ԵՄ դիրեկտիվին, աղբավայրերի վերաբերյալ, ըստ որի, նման հաստատությունները գործում են, օրինակ, Աթենքում, Լարնակայում եւ այլն:

Սակայն բնապահպանները այնքան էլ լավատեսորեն չէն տրամադրված։ Դեռևս 2006-2008 թվականներին «Անտառների վերականգնման և զարգացման հիմնադրամի» ֆինանսավորմամբ Նուբարաշենի նոր աղբավայրի տարածքում իրականացվել է պոմպակայանի և ոռոգման ցանցի վերակառուցման, ցանկապատման և անտառպուրակի հիմնադրման աշխատանքներ: Տնկվել են ծառեր, որոնք սակայն չորացել են (15%-ն է միայն հաջողել):

«Փաստորեն այդքան գումար է ծախսվել, անց են կացվել ջրագծեր, տնկվել են ծառեր և փաստորեն ամեն ինչը ջուրը պետք է գցեն, հողաշերտը պետք է մաքրվի և աղբավայր կառուցվի»- նշե է բնապահպան Սոֆիա Մանուկյանը։

2015 թվականին հուլիսին Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի և Երևանի քաղաքապետարանի միջև ստորագրվել էր վարկային պայմանագիր, որով բանկը տրամադրում է 8 միլիոն եվրոյի վարկ (քաղաքապետարանի ենթակայության տակ գտնվող մասնավոր ընկերությանը) Նուբարաշենի կողքին նոր աղբավայր կառուցելու համար: Աղբավայրը կառուցվելու է 29 հեկտար տարածքում 28 տարվա շահագործման նպատակով:

Լրացուցիչ 8 միլիոն եվրո վարկ տրամադրում է նաև Եվրոպական ներդրումային բանկը և ևս 8 միլիոն եվրո էլ տրամադրվում է ԵՄ Հարևանության ներդրումային գործիքի կողմից գրանտի տեսքով: Նպատակն է` Նուբարաշենի չկարգավորվող աղբատեղին «տեխնիկական և բնապահպանական անթույլատրելի ստանդարտներից վերածել նոր սանիտարական աղբավայրի, որը կհամապատասխանի ԵՄ ստանդարտներին»: Սակայն ԵՄ ստանդարտներից կարևորը, այն է՝ աղբի տեսակավորում և վերամշակում, նոր աղբավայրում չի նախատեսվում։

Ամենամեծ վնասը աղբը հասցնում է՝ երբ այրվում է։ Առաջանում են բազմաթիվ քիմիական միացություներ, որոնց կայունությունը կարող է կազմել տասնյակ տարիներ։ Հետագայում անցնելով հողի տակի ջրով՝ կարող են տարածվել մեծ տարածքներում։ Օրինակ․ կոլիքլորային բիֆենիլը՝ կարող է մնալ, վեցից-յոթ հազար կիլոմետր տարածության վրա, դիօքսինը 5-7 հազար կիլոմետր, գեքսաքլոր բենզոլը մինչև տաս հազար կիլոմետր։ Բացի դրանից առաջանում են կայուն միացություներ, որոնք տարածվում են օդի միջոցով։ Դա կարող է բերել այնպիսի հիվանդությունների ինպիսին են՝ քաղցկեղ, նեառդային համակարգի հիվանդություներ, իմունային համակարգի թուլացման, շաքարախտ։

Աշխարհի կարմիր գիրք

Մուֆլոն

   Բնաշխարհիկ տեսակ է, ունի սահմանափակ տարածում։ Մինչև 20-րդ դարի սկիզբը տարածվածության շրջանն ընգրկել է Հայկական լեռնաշղթայից մինչև Արագածի ստորոտները։ Այժմ կանգնած է անհետացման վտանգի եզրին։ Առանձնյակները ոչ մեծ խմբերով հանդիպում են Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերում, Խոսրովի անտառ արգելոցում։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Վերացումը․

պատճառ 1. Շատ կենդանիները վերանում են որսի պատճառով։

պատճառ 2․Այն խոտերը որոնք ուտում է մուֆլոնը՝ հաճախ չեն մեծանում։

Բնության պահպանության միջազգային ցուցակում Ovis orientalis ենթատեսակը համարվում է խոցելի տեսակ։ Ինչպես նաև գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Պահպանվում է «Զանգեզուր» արգելավայրում և «Արևիկ» ազգային պարկում։



Տասմանյան Գայլ

Պարկավոր գայլերը ապրել են Ավստրալիայում դրա մասին հիշատակվում է դեռևս մ.թ.ա. 1000 թ. Սկսած․

Պարկավոր գայլերը սկզբում ապրում էին Ավստրալիա մայրցամաքում և Նոր Գվինեայում: Մոտավորապես 3000 տարի առաջ այս կենդանիները դինգո շների կողմից, որոնց արդեն վարժեցնում էին աբորիգենները, դուրս մղեցին բուն Ավստրալիայից և նրանք արդեն ապրում էին միայն Տասմանիայում, որտեղ դինգոներ չկային։ 18-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի առաջին կեսերը պարկավոր գայլերը լայնորեն տարածված էին ամբողջ Տասմանիայում, մինչև այն ժամանակ երբ 19-րդ դարի 30-ական թթ. ֆերմերները նրանց սկսեցին զանգվածաբար ոչնչացնել, քանի որ նրանք վտանգ էին ներկայացնում բոլոր ընտանի կենդանիների համար։

Դրա հետևանքով արդեն 1860-ական թթ. սկսած պարկավոր գայլերը պահպանվել էին կղզու միայն դժվարամատչելի վայրերում։ Իսկ 20-րդ դարի սկզբին արդեն նրանց քանակը սկսեց խիստ պակասել, երբ Տասմանիայում տարածվեց կենդանիների վարակ։ Սակայն երբ 1928 թ. օրենք ընդունվեց Տասմանիայի կենդանական աշխարհի պահպանության մասին, պարկավոր գայլը չներառվեց պահպանվող կենդանիների ցանկում։ Վերջին վայրի պարկավոր գայլը սպանվեց 1930 թ. մայիսի 13-ին, իսկ 1936 թ. Ավստրալիայի Հոբարտ քաղաքի կենդանաբանական այգիներից մեկում սատկեց վերջին պարկավոր գայլը։



Հայկական որոր

          խոշոր որոր է, որը բնակվում է Կովկասում, Մերձավոր Արևելքում և Միջին Արևելքում։ Անցյալում այն դասակարգվում էր որպես արծաթագույն որորի ենթատեսակ, բայց ավելի ուշ այդ որորին դասակարգեցին որպես առանձին տեսակ։

Վտանգման հիմնական գործոնները: Բնադրավայրերի ոչնչացումը: Մարդու կողմից պատճառվող անհանգստությունը և որորների ուղղակի ոչնչացումը: Բնադրման պայմանների և կերային բազայի վատթարացումը:

Պահպանության միջոցառումները: Պահպանվում է «Սևան» և «Արփի լիճ» ազգային պարկերում: Նորաշենի կղզյակները ներգրավվել են արգելոցային գոտում: Անհրաժեշտ է ապահովել որորների պահպանությունը ինչպես լճում, այնպես էլ աղբանոցների մոտ: Մշտապես անցկացնել բացատրական աշխատանքներ բնակչության շրջանում:

Կոնդոռ

  Արևմտյան կիսագնդի ամենամեծ թռչունը, որի թևերի բացվածքը հասնում է երեք մետրի։ Նրանք թռչում են Հարավային Ամերիկայի Անդեր լեռնաշղթայի բարձր ժայռերի կատարներին։ Առաջին անգամ նկարագրվել են 1553 թ։

Անհետացման պատճառներն են՝ Կոնդոռների բնակման տարածքների կրճատումը, նաև այն որ նրանք սնվում են մսով՝ որում որսի հետևանքով պարունակվում է կապար։ Շատ Կոնդոռներ ոչնչացվեցին ֆեռմեռների կողմից՝ որոնք համարում էին, որ այդ ծտերը ոչնչացնում էին տնական անասուններին։ Սակայն ընդունվեծ ձրագիր որով նրանց բացատրում էին՝ որ Կոնդոռները անասուններին վնաս չէն պատճառում։ Մեկ այլ ծրագրով սկսեցին գազանանոցներում տարածել Կոնգոներին, և նրանց ծնված ձագերին՝ բաց թողնել բնության մեջ։

Հայկական կարմիր գրքի բնակիչները

Փետրավոր Հավալուսն                        Ալպիական մանուշակ   
                               
Աղավնաբազե                                   Աստղաշուշան
                                

Աքիս                                                 թզենի